Претседателот на Украина Петро Порошенко седи на почесно место за време на „Обединувачкиот собор“
Американската редакција на Сојузот на православни журналисти објави ексклузивен документ во кој за Цариградскиот Патријарх Вартоломеј детално биле опишани настаните што му претходеле на „Обединувачкиот собор“ во Украина на 15 декември 2018 година, како и текот на самиот Собор.
Автор на речиси дваесетстраничната „Хроника на неделата на црковно-народниот собор во Киев“ се вели дека е сегашниот митрополит Анкирски Григориј, кој во 2018 година бил патријаршиски ѓакон во Фанар и му помагал во секретарската работа на раководителот на цариградската делегација, тогашниот митрополитот Француски (а денес митрополит Халкидонски) Емануил. Според податоците од објавената датотека, документот бил составуван од 28 декември 2018 до 8 јануари 2019 година.
Патријархот – гарант на статутот на ПЦУ
Главен опонент на делегатите на Цариградската Патријаршија на преговарачката маса бил портпаролот на УПЦ КП (Украинска Православна Црква – Киевска Патријаршија) Евстратиј Зорја, кого авторот го опишува како човек „многу вешт во дипломатијата“. Меѓутоа, од „Хрониката“ произлегува дека во решавачкиот момент Зорја самиот паднал во стапицата што му била поставена.
Цел час страните спореле околу една реченица од нацрт-документот – дека гарант на статутот е Цариградскиот Патријарх. На крајот Зорја побарал да му биде објаснето нејзиното значење. Григориј признава дека токму тоа било прашањето што тој „го чекал од самиот почеток“. Откако добил дозвола од митрополитот Емануил, тој објаснил: денес во новата структура има луѓе кои го почитуваат Фанар и Цариградскиот Патријарх како свој добротвор, но утре можат да дојдат неблагодарни луѓе и да посакаат во статутот да внесат одредби што се спротивни на Томосот. „Кој во таков случај ќе биде гарант дека Статутот е во согласност со Томосот? Се разбира, тоа треба да биде Патријархот“, изјавил тој.
Како одговор, Зорја самиот предложил оваа одредба да биде детално формулирана, што и било направено. Така, улогата на Цариград во статутот на ПЦУ (Православна Црква на Украина) се покажала уште поцврсто утврдена отколку во првичниот нацрт. Кон крајот на заседанието Зорја го сфатил тоа, но веќе било доцна. „Благодарение на детализацијата [формулацијата] стана пообврзувачка од првичната, но бидејќи јас самиот побарав појаснување на ова место и го прифатив пред сите, не сакам повторно да го менувам. Требаше да се задоволам со првичната“, го цитира авторот.
Григориј отворено не крие дека отстапките на Фанар биле тактички потег. Според неговите зборови, тие само „уште поочигледно ја покажале силата“ на Патријархот Вартоломеј во однос на статутот. „Со помош на таквите практични и делумно привидни ’отстапки‘ беше утврдена позицијата на Светата Христова Велика Црква“, со задоволство му известува тој на Патријархот.
„Таа поучува, а вие учите“
За време на паузата Григориј се сретнал со Зорја, кој го прашал како тој ја гледа ситуацијата. Одговорот, судејќи според документот, бил остар.
„Ние дојдовме овде не за да преговараме и не за да ги доведуваме во прашање правата на Мајката-Црква. Таа поучува, а вие учите. Во овој случај ние не преговараме како еднакви со еднакви“, изјавил Григориј.
Според него, доколку Филарет продолжел да инсистира на „лудите барања“, неговите приврзаници „ќе останеле во раскол“. „Ова е последната шанса за старецот Филарет да стане херој. Ако ја пропушти, ќе го заврши животот како расколник“, рекол Григориј, додавајќи дека претставниците на Цариград се наоѓаат „во положба на добротвори“, а не на оние на кои им е направено добро.
Властите застанале на страната на Филарет
Истиот ден, на средбата со Павленко и Јураш, Евстратиј Зорја го прочитал нацрт-коминикето според кое Филарет би станал претседател на Синодот и „егзарх на цела Украина“ со права на поглавар – да свикува Синод, да избира и да разрешува архијереи.
Митрополитот Емануил одговорил дека тоа би било без преседан во православната еклисиологија и „ние би станале за потсмев во целото Православие“. Зорја возвратил со закана дека тогаш Соборот нема да се одржи.
„Парадоксот е во тоа што претставниците на државата, кои повеќепати уверуваа дека на крајот ќе го убедат старецот Филарет, во тој момент ни повеќе ни помалку зазедоа став на страната на г. Евстратиј“, пишува Григориј. Според него, митрополитот Емануил останал сам и предложил најпрво да се одржи Соборот, а потоа да постапат како што ќе сметаат дека е потребно.
Ноќ во претседателската палата
Вечерта на 13 декември Порошенко го повикал Емануил кај себе во 23 часот. Останатите членови на делегацијата го чекале „во неизразлива вознемиреност и на студ“. Шефот на делегацијата се вратил дури во два часот по полноќ, во потиштена состојба.
„За жал, ќе доживееме неуспех. Од мене побараа да го симнам дури и рачниот часовник – успеав да го задржам само откако се заканив дека ќе си заминам“, ги пренесува авторот зборовите на Емануил.
Во кабинетот, освен Порошенко, се наоѓале Филарет и раководителот на тајните служби.
„Во текот на разговорот старецот Филарет бил непопустлив и бескомпромисен… Освен тоа, тој уживал и тивка поддршка од претседателот“, Григориј го цитира митрополитот Емануил.
Белешки на хартија и полициска придружба
Сфаќајќи дека „сè во зградата“ се прислушува, претставниците од Фанар почнале меѓусебно да комуницираат молчејќи, со помош на рачно напишани белешки. Гледајќи дека ситуацијата нема изгледи за успех, тие решиле да му соопштат на Патријархот Вартоломеј дека го напуштаат Киев. Митрополитот Емануил во тој момент веќе купил авиобилети. Утрото делегацијата му испратила на Патријархот нацрт-коминике.
Откако дознал за плановите за заминување, Павленко „во ужас“ го известил Порошенко за тоа. Емануил, кој веќе го спакувал багажот и повикал автомобили за на аеродром, бил замолен да дојде во претседателската палата. Приближно еден час подоцна, полицијата дошла по останатите членови на делегацијата.
„Откако сите се облекоа во раси и камилавки“, тие биле одведени во палатата „под придружба на силен полициски конвој“.
По пат архиепископот Памфилиски Даниил, кој по потекло е Украинец, протестирал пред оние што ги придружувале против „насилното доведување“ и ја известил американската амбасада за случувањата. Митрополитот Адријанополски Амфилохиј, пак, стапил во контакт со Министерството за надворешни работи на Грција. Во палатата делегатите од Фанар биле одведени во сала, а по пат им биле одземени мобилните телефони и биле подложени на личен претрес.
Во салата се наоѓале Порошенко, Павленко и еден од раководителите на тајните служби. Таму Емануил им соопштил на своите придружници дека се задржани и дека им е забрането да ја напуштат земјата.
„Немам намера да го продавам достоинството на Патријаршијата“
Потоа се одржал телефонски разговор меѓу Порошенко и Патријархот Вартоломеј, кој, според авторот, го слушнале сите присутни.
„Ве почитувам, Ве ценам, но немам намера да го продавам достоинството на Патријаршијата на некој Филарет. И ако не сте во состојба да го ставите под контрола, ми е жал, но моите луѓе мора да заминат“, изјавил Цариградскиот Патријарх.
Потоа Порошенко изјавил дека, доколку Соборот не се одржи, „постои можност за воена интервенција од страна на Русија, која ќе ја види нашата слабост“.
„Тогаш веднаш поправете ја ситуацијата“, одговорил Патријархот.
Порошенко го прочитал нацрт-писмото што требало да го потпише Филарет: во него поглаварот на УПЦ КП се откажувал од сите функции во новата структура, освен од постојаното членство во Синодот. Претседателот лично отишол кај Филарет, а потпишаниот документ Павленко го донел за помалку од еден час.
Меѓутоа, следењето не завршило тука. Кога фанариотите отишле во ресторан за да ги разгледаат понатамошните чекори, „во текот на целиот ’ручек‘ околу нас се движеа повеќе од десет агенти на тајните служби, кои не се обидуваа особено да го сокријат своето присуство“, пишува Григориј.
Да се затвори патот за повлекување
Вечерта на 14 декември Григориј побарал УПЦ КП и УАПЦ (Украинска автокефална Православна Црква) правно да се самораспуштат уште пред Соборот, изјавувајќи дека во спротивно Емануил нема да се спушти да претседава. Кога Зорја предложил тоа да се направи на Соборот или по него, Григориј одбил.
Авторот на документот отворено му ја објаснува на Патријархот својата намера: „Ако нешто тргнеше наопаку на Соборот, тие ќе имаа излез – да се вратат во претходната состојба. Со распуштањето, овој пат за повлекување ќе се затвореше и тие ќе беа врзани“.
Григориј, заедно со свештеник кој зборувал грчки, составил текст со кој како правни лица се распуштале сите структури на двете групи, „сè до најмалата парохија“. „Не сомневајте се дека без овие документи тој нема да се спушти, а вие ќе бидете посрамени пред целата земја“, предупредил тој.
„Тој само што не потпишал“
Меѓутоа, утрото на 15 декември Филарет одбил да ја потпише одлуката за распуштање на УПЦ КП. Да го убедат отишле Виктор Јушченко, претседателот на парламентот и Порошенко, но без успех.
Авторот ги опишува тие часови кусо и отсечно: „Суров студ. Снег. Почнаа протестите на учесниците кои чекаа во Света Софија. Драконски безбедносни мерки. Армијата и полицијата дејствуваа заедно“.
Околу еден часот попладне Емануил излегол да ја процени ситуацијата, а Порошенко, според зборовите на Григориј, „направил молбен гест“, барајќи: „Ве молам, не заминувајте сега. Сè е подготвено. Тој само што не потпишал“.
Набргу потоа, „задишаниот и расплакан“ Евстратиј му предал на шефот на делегацијата документ со потписи, и Соборот започнал.
Да потсетиме, на 15 декември 2018 година на „Обединувачкиот собор“ од двете неканонски структури, УПЦ КП и УАПЦ, беше создадена нов структура: ПЦУ на чело со Епифаниј. На 5 јануари 2019 година Патријархот Вартоломеј на ПЦУ ѝ додели Томос. Еден месец пред Соборот, Синодот на УПЦ (канонската Украинската Православна Црква) ги прогласи одлуките на Фанар за Украина за канонски неважечки. Филарет набргу по добивањето на Томосот ја напушти ПЦУ и ја обнови УПЦ КП, во која остана до својата смрт на 20 март 2026 година.
